ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜ ಮನೆತನಗಳು — ಸಂಪೂರ್ಣ ನೋಟ್ಸ್ (6ನೇ ತರಗತಿ ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನ)

ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮೌರ್ಯರು ಮತ್ತು ಕುಶಾನರು ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಮನೆತನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಈ ಪಾಠ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯ, ಸಾಮ್ರಾಟ ಅಶೋಕ ಮತ್ತು ಕುಶಾನ ದೊರೆ ಕನಿಷ್ಕ ಇವರ ಆಡಳಿತ, ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳೋಣ.

🔶 ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ — ಭಾರತದ ಮೊದಲ ದೊಡ್ಡ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ

ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ದೊಡ್ಡ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ. ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವನು ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯ. ಈತ ತಕ್ಷಶಿಲೆಯ ವಿಷ್ಣುಗುಪ್ತ (ಚಾಣಕ್ಯ / ಕೌಟಿಲ್ಯ) ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಗುರುವಿನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದನು.

🔴 ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ: ವಿಷ್ಣುಗುಪ್ತನನ್ನು ನಂದ ವಂಶದ ರಾಜ ಧನನಂದ ಅವಮಾನಿಸಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ವಿಷ್ಣುಗುಪ್ತ, ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನಿಗೆ ಸೈನಿಕ ತರಬೇತಿ ನೀಡಿ ಧನನಂದನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ನೆರವಾದನು. ಹೀಗೆ ಸುಮಾರು 2300 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಪಾಟಲೀಪುತ್ರ (ಈಗಿನ ಬಿಹಾರದ ಪಾಟ್ನಾ) ಇದರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು.

ಸೆಲ್ಯೂಕಸ್ ಜೊತೆ ಒಪ್ಪಂದ

ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯ ಬಲಿಷ್ಠ ಸೈನ್ಯ ಕಟ್ಟಿ ವಾಯುವ್ಯ ಭಾರತದೆಡೆಗೆ ಸಾಗಿದನು. ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರ್‌ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದ ಸೆಲ್ಯೂಕಸ್‌ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಈ ಒಪ್ಪಂದದ ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳು ಹೀಗಿವೆ:

ಒಪ್ಪಂದದ ಅಂಶ	ವಿವರ
ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನಿಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಪ್ರದೇಶ	ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ, ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ, ಸಿಂಧ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗ
ವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧ	ಸೆಲ್ಯೂಕಸ್ ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನಿಗೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟನು
ಸೆಲ್ಯೂಕಸ್‌ಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು	500 ಆನೆಗಳು
ರಾಯಭಾರಿ	ಮೆಗಾಸ್ತನೀಸ್ ಎಂಬಾತ ಮೌರ್ಯರ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ; "ಇಂಡಿಕಾ" ಎಂಬ ಗ್ರಂಥ ಬರೆದ

ಚಾಣಕ್ಯ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ

ವಿಷ್ಣುಗುಪ್ತ (ಚಾಣಕ್ಯ) ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯನ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಈತ ಬರೆದ "ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ" ಎಂಬ ಗ್ರಂಥ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ರಾಜತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಹತ್ವದ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಗ್ರಂಥದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯನ್ನು ಮೈಸೂರಿನ ಓರಿಯಂಟಲ್ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿ ಆರ್. ಶಾಮಶಾಸ್ತ್ರಿ ಎಂಬ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು.

ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯ ಜೈನಧರ್ಮ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಮಗ ಬಿಂದುಸಾರನಿಗೆ ವಹಿಸಿ, ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲೇಖನ ವ್ರತದ ಮೂಲಕ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದನು. ಬಿಂದುಸಾರ ಸುಮಾರು 25 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದನು.

🔶 ಸಾಮ್ರಾಟ ಅಶೋಕ

ಬಿಂದುಸಾರನ ನಂತರ ಅವನ ಮಗ ಅಶೋಕ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. "ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಂತೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದ ಮೊದಲ ದೊರೆ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಅಶೋಕನಿಗಿದೆ.

ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು

ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ನೂರಾರು ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಇವು ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಒಂಬತ್ತು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅಶೋಕನ 17 ಶಾಸನಗಳು ದೊರೆತಿವೆ — ಇವು ರಾಯಚೂರು, ಕೊಪ್ಪಳ, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ, ಬಳ್ಳಾರಿ ಮತ್ತು ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವೆ.

🔴 ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ: ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಸ್ಕಿ ಶಾಸನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಹೊಂದಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇತರ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ 'ದೇವನಾಂಪ್ರಿಯ, ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿ' ಎಂದಷ್ಟೇ ಬರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಮಸ್ಕಿ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 'ದೇವನಾಂಪ್ರಿಯ, ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿ ಅಶೋಕ' ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಹೆಸರು ಸಿಕ್ಕಿತು. ಇದರಿಂದಲೇ ಈ ಎರಡು ಬಿರುದುಗಳು ಅಶೋಕನಿಗೇ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದೆಂದು ದೃಢಪಟ್ಟಿತು.

ಸುಮಾರು 180 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಜೇಮ್ಸ್ ಪ್ರಿನ್ಸೆಪ್ ಎಂಬ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಓದಿ ಅರ್ಥೈಸಿದರು. ಅದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ದೆಹಲಿಯ ಸುಲ್ತಾನ ಫಿರೋಜ್ ಷಾ ತುಘಲಕ್ ಈ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಓದಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿ ವಿಫಲನಾಗಿದ್ದನು.

ಕಳಿಂಗ ಯುದ್ಧ — ಅಶೋಕನ ಜೀವನದ ತಿರುವು

ಅಶೋಕ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಎಂಟನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ (ಈಗಿನ ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ) ಕಳಿಂಗ ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧ ಸಾರಿದನು. ಈ ಯುದ್ಧ ಅತ್ಯಂತ ಭೀಕರವಾಗಿತ್ತು.

• ಸುಮಾರು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಜನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು
• ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಜನ ಗಾಯಗೊಂಡರು
• ಒಂದೂವರೆ ಲಕ್ಷ ಜನ ಸೆರೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದರು

ಈ ಸಾವು-ನೋವಿನ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಮನಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡ ಅಶೋಕ, ಮುಂದೆಂದೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧದ ಬದಲು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗ ಆರಿಸಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಅಶೋಕನನ್ನು "ಮಹಾಶಯ" ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಧರ್ಮ ಪ್ರಸಾರ

ಅಶೋಕ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಗುರು-ಹಿರಿಯರಿಗೆ ವಿಧೇಯರಾಗಿರುವುದು, ಕರುಣೆ, ಔದಾರ್ಯ, ಸತ್ಯಸಂಧತೆ, ಹಿಂಸೆ-ಕೋಪ-ಮಾತ್ಸರ್ಯ ತ್ಯಜಿಸುವಂತಹ ಧರ್ಮದ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಸಾರಿದನು. ಪಾಟಲೀಪುತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಬೌದ್ಧ ಸಮ್ಮೇಳನ ನಡೆಸಿದನು, ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧನ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಹರಡಲು ರಾಯಭಾರಿಗಳನ್ನು ದೇಶ-ವಿದೇಶಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು — ಬರ್ಮಾ (ಮಯನ್ಮಾರ್), ಶ್ರೀಲಂಕಾ, ಈಜಿಪ್ಟ್, ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಯೂರೋಪ್ ದೇಶಗಳಿಗೂ ಸಹ. ಅವನ ಮಗ ಮಹೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮಗಳು ಸಂಘಮಿತ್ರಾ ಶ್ರೀಲಂಕೆಗೆ ಧರ್ಮಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದರು.

ಮೌರ್ಯರ ಆಡಳಿತ ಪದ್ಧತಿ

ರಾಜನೇ ಆಡಳಿತದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ. ರಾಜನಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಲು ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲವಿತ್ತು. 'ಧರ್ಮಮಹಾಮಾತ್ರರು' ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಜನರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ನೀತಿಯ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅನಾಥ, ವಿಧವೆ, ವಯೋವೃದ್ಧರ ಕ್ಷೇಮ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಲವು ಪ್ರಾಂತಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ 'ಗ್ರಾಮಿಕ' ಎಂಬಾತ ಹಿರಿಯರ ನೆರವಿನಿಂದ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ. ಗ್ರಾಮದ ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಗ್ರಾಮಸಭೆಯೇ ಬಗೆಹರಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

💡 ಇಂದಿನ ಆಡಳಿತದ ಬೇರುಗಳು: ಇಂದಿನ ಆಡಳಿತದ ಹಂತಗಳಾದ ಕೇಂದ್ರ, ರಾಜ್ಯಗಳು, ವಿಭಾಗಗಳು, ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ತಾಲೂಕುಗಳು, ಹೋಬಳಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಗಳ ಮೂಲಸ್ವರೂಪವನ್ನು 2300 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಮೌರ್ಯರ ಆಡಳಿತ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ವಾಸ್ತು ಮತ್ತು ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪ

ಅಶೋಕನ ಕಾಲದ ಸ್ತೂಪ ಮತ್ತು ಸ್ತಂಭಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿವೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಸಾಂಚಿಯ ಸ್ತೂಪ ಮತ್ತು ಸಾರನಾಥದ ಸ್ತಂಭ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಸಾರನಾಥ ಸ್ತಂಭದ ಮೇಲಿನ ನಾಲ್ಕುತಲೆಯ ಸಿಂಹ ಬೋದಿಗೆಯನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರ ಲಾಂಛನವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಅಶೋಕನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಗೆ, ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಬದಲು ಕಲ್ಲುಗಳ ಬಳಕೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು.

🔶 ಕುಶಾನರು

ಸುಮಾರು 2000 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಗಾಂಧಾರ (ಈಗಿನ ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ) ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕುಶಾನ ರಾಜವಂಶ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಿತ್ತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಕುಶಾನರ ವಶವಾದವು.

ಕನಿಷ್ಕ — ಕುಶಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ

ಕುಶಾನರಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಕ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅರಸ. ಸುದೀರ್ಘಕಾಲ ಯುದ್ಧ ನಡೆಸಿ ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಿಂದ ಬಿಹಾರದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು.

🔴 ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ: ಕನಿಷ್ಕ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ 'ಶಕ' (ಶಾಲಿವಾಹನ ಶಕ) ವರ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಇದೇ ಇಂದು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕೃತ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ವರ್ಷವಾಗಿದೆ.

ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿದ್ದ ಕನಿಷ್ಕ ಸಾಮ್ರಾಟ ಅಶೋಕನಂತೆ ಹಲವು ಸ್ತೂಪಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು. ಬೌದ್ಧಮತ ಪ್ರಚಾರಕರನ್ನು ದೇಶ-ವಿದೇಶಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಬೌದ್ಧ ಮಹಾಸಭೆಯನ್ನೂ ನಡೆಸಿದನು.

ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪ

ಪುರುಷಪುರ (ಈಗಿನ ಪೇಷಾವರ)ದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಕ ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಸ್ತೂಪಕ್ಕೆ ಹದಿಮೂರು ಅಂತಸ್ತುಗಳ ಗೋಪುರವಿತ್ತು. ಈ ಗೋಪುರ ಸುಮಾರು 400 ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದ್ದು ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಒಂದು ಅದ್ಭುತವೆನಿಸಿತ್ತು. ಕನಿಷ್ಕ ಕಲಾಪೋಷಕನಾಗಿದ್ದು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೇಶಗಳ ಕಲಾಕಾರರನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಗಾಂಧಾರ ಮತ್ತು ಮಥುರಾ ಎಂಬ ಎರಡು ಹೊಸ ಕಲಾ ಶೈಲಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಕುಶಾನರ ಅನೇಕ ನಾಣ್ಯಗಳು ದೊರೆತಿದ್ದು, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ತಂದವರು ಕುಶಾನರೇ.

ಸಾಹಿತ್ಯ

ಕನಿಷ್ಕ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದನು. ಅಶ್ವಘೋಷ ಎಂಬ ಸಾಹಿತಿ "ಬುದ್ಧ ಚರಿತ" ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದನು. ನಾಗಾರ್ಜುನ ಕನಿಷ್ಕನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಿ. ವಸುಮಿತ್ರ ಎಂಬ ವಿದ್ವಾಂಸ ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ನಾಲ್ಕನೇ ಬೌದ್ಧ ಮಹಾಸಭೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಾಗಿದ್ದನು. ಚರಕ ಎಂಬಾತ ಕನಿಷ್ಕನ ಸಮಕಾಲೀನ ವೈದ್ಯನಾಗಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಈತ "ಚರಕ ಸಂಹಿತೆ" ಎಂಬ ಗ್ರಂಥ ಬರೆದನು.

🔶 ಪ್ರಮುಖ ಪದಗಳು — ಅರ್ಥಕೋಶ

ಪದ	ಅರ್ಥ
ರಾಯಭಾರಿ	ಒಂದು ದೇಶದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ದೇಶಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿನಿಧಿ
ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ	ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ರಾಜ್ಯ
ಗೂಢಚಾರ	ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಮಾಹಿತಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವವನು
ಶಿಲಾಶಾಸನ	ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೊರೆದಿಟ್ಟ ಬರಹ
ಸ್ತೂಪ	ಬುದ್ಧನ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಕಲಶದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಅದರ ಸುತ್ತ ಕಟ್ಟುವ ಅರ್ಧಗೋಲಾಕೃತಿಯ ರಚನೆ

🔶 ಪಠ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ

ಪ್ರಶ್ನೆ: ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ ಯಾರು?
ಉತ್ತರ: ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯ ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ.

ಪ್ರಶ್ನೆ: ಕೌಟಿಲ್ಯ ಬರೆದ ಗ್ರಂಥ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ: "ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ" ಎಂಬ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಕೌಟಿಲ್ಯ ಬರೆದನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ: ಕಳಿಂಗ ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ವ ಏನು?
ಉತ್ತರ: ಕಳಿಂಗ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆ ಕಂಡು ಅಶೋಕ ಮನಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡು, ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧದ ಬದಲು ಧರ್ಮ ಮಾರ್ಗ ಆರಿಸಿದ ಇಂತಹ ಉದಾಹರಣೆ ಜಗತ್ತಿನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪ.

ಪ್ರಶ್ನೆ: ಕನಿಷ್ಕ ಬೌದ್ಧ ಮಹಾಸಭೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದನು?
ಉತ್ತರ: ಕನಿಷ್ಕ ನಾಲ್ಕನೇ ಬೌದ್ಧ ಮಹಾಸಭೆಯನ್ನು ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದನು.

✅ Quick Revision — ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ

• ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ — ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯ; ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ — ಚಾಣಕ್ಯ (ವಿಷ್ಣುಗುಪ್ತ / ಕೌಟಿಲ್ಯ)
• ಮೌರ್ಯರ ರಾಜಧಾನಿ — ಪಾಟಲೀಪುತ್ರ
• ಕೌಟಿಲ್ಯನ ಗ್ರಂಥ — ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ; ಮೆಗಾಸ್ತನೀಸ್‌ನ ಗ್ರಂಥ — ಇಂಡಿಕಾ
• ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಜೈನಧರ್ಮ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ
• ಅಶೋಕ — "ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಂತೆ" ಎಂದ ದೊರೆ
• ಮಸ್ಕಿ ಶಾಸನ (ರಾಯಚೂರು) — ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅಶೋಕನ ಹೆಸರು ಸಿಕ್ಕ ಶಾಸನ
• ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕನ 17 ಶಾಸನಗಳು (9 ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ)
• ಕಳಿಂಗ ಯುದ್ಧ — ಅಶೋಕನ 8ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಇಂದಿನ ಒಡಿಶಾ ಮೇಲೆ
• ಸಾರನಾಥ ಸ್ತಂಭದ ಸಿಂಹ ಬೋದಿಗೆ — ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರ ಲಾಂಛನ
• ಕುಶಾನರ ಮೂಲ ಸ್ಥಳ — ಗಾಂಧಾರ (ಈಗಿನ ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ)
• ಕುಶಾನರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ — ಕನಿಷ್ಕ; ಶಕ ವರ್ಷದ ಸ್ಥಾಪಕ (ಇಂದಿನ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ವರ್ಷ)
• ಕನಿಷ್ಕನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಲಾಶೈಲಿಗಳು — ಗಾಂಧಾರ ಮತ್ತು ಮಥುರಾ
• ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯ ಚಲಾವಣೆಗೆ ತಂದವರು — ಕುಶಾನರು
• ಅಶ್ವಘೋಷ — ಬುದ್ಧ ಚರಿತ; ಚರಕ — ಚರಕ ಸಂಹಿತೆ; ನಾಗಾರ್ಜುನ — ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ

📚 ಈ ಪಾಠದ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ 13 ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ MCQ Practice Test ಸಹ ಲಭ್ಯವಿದೆ — "ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜ ಮನೆತನಗಳು — 13 MCQ" ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ.

Prepared by Vijaya Vedike | vijayavedike.in